Het Rufaida-project ontleent zijn naam aan Rufaida al-Aslamia, een prominente moslimchirurge en verpleegster uit de 7de eeuw. Rufaida was een pionier op het vlak van wetenschappelijke geneeskundige praktijk; onder haar leiding ontstond het eerste Islamitische zorgcentrum met een opleiding voor vrouwelijke verpleegkundigen. Een passende naam dus voor deze dochterstudie van Isala.

De impact van vasten

Wat we eten heeft effect op ons darmmicrobioom, dat weten we. Jullie wilden nagaan of er ook effect is op het vaginale microbioom en of vasten een significant effect kan hebben op beide microbiomen?

Sarah Van den Bosch: “Inderdaad. Om tot een juiste aanpak en vraagstelling te komen deden we in 2024 een vooronderzoek samen met collega’s Isabel Erreygers, Inas Rahou en Samira El Messaoudi. Dankzij een gerichte communicatiecampagne kregen we een enorme respons: maar liefst 245 moslima’s uit zeer diverse culturen vulden wekelijks vragenlijsten in, voor, tijdens en na de Ramadan. We peilden niet alleen naar mogelijke veranderingen en klachten, maar ook naar sociaal welbevinden. We stelden vast dat de deelneemsters tijdens de Ramadan minder stress ondervonden, zich het meest verbonden voelden met hun familie en huishouden, en meer ontkoppeld van hun collega’s en medestudenten waren. Er was ook sprake van zeer milde darmklachten tijdens het vasten, meer dan ervoor en erna. De participanten rapporteerden echter geen verschil in klachten qua vaginale gezondheid. Deze voorstudie gaf ons de kans om in 2025 gerichter te werken op een longitudinale manier met acht tijdspunten, met twee groepen van telkens ongeveer 30 deelneemsters. Groep 1 verzamelde vaginale en stoelgangstalen en vulde een gedetailleerde vragenlijst in, groep 2 vulde enkel de vragenlijst in over hun vaginale, darm-, mentale en algemene gezondheid en over hun dieet van de afgelopen dagen.”

Ontdekten jullie een verband tussen vasten en de gezondheid van het vaginale en darmmicrobioom?

Sarah Van den Bosch: “We werkten hier natuurlijk met een relatief klein aantal respondenten, vrouwen met hun eigen leef- en eetgewoonten en manier van vasten. Dat betekent dat de resultaten niet automatisch veralgemeend kunnen worden naar alle vrouwen die de Ramadan volgen. We constateerden vooral dat er geen bewijs is dat vasten een groot effect heeft. De samenstellingen van het vaginale en darmmicrobioom blijven vrij stabiel, ook na een maand vasten. Wie een optimaal microbioom had, blijft een goed microbioom hebben. We keken ook of er een link bestond tussen wat er gegeten werd en welke bacteriën aanwezig waren in de vagina. Daar merkten we slechts kleine trends, want wie gezond at bleef in het algemeen ook tijdens het vasten gezond eten. De resultaten voor het vaginale microbioom liggen volledig in lijn met onze verwachtingen; we hadden wel een kleine verandering verwacht in het darmmicrobioom. Het feit dat we dit niet opmerkten, kan liggen aan de kleine groep, aangezien het een complex ecosysteem betreft dat je liefst met een grotere groep onderzoekt. Buitenlandse studies, voornamelijk bij mannen, komen trouwens tot dezelfde conclusies. Er is momenteel geen wetenschappelijke consensus, maar de hypothese is dat ons microbioom beïnvloed kan worden door dieet; vasten heeft echter geen eenduidige invloed voor elk individu.”

Mentaal sterk

Jullie waren ook geïnteresseerd in de effecten van de Ramadan op mentale gezondheid en het gevoel van samenhorigheid.

Sarah Van den Bosch: “Ja, wij zijn een interdisciplinair team, dus we namen ook de mentale gezondheid mee in ons onderzoek. Bij onze deelneemsters constateerden we een groot gevoel van samenhorigheid tijdens het vasten. Het samen eten met gezin en familie versterkt de mentale gezondheid. Religie en spiritueel welzijn spelen een grote rol in het welbevinden. In die mate zelfs dat we nu een aantal vervolgonderzoeken plannen in andere culturele groepen. Onder de projectnaam ‘Nourished’ zullen Prof. Charlotte De Backer en Dr. Sarah Ahannach bijvoorbeeld onderzoeken wat de impact is van verschillende voedselrituelen op het microbioom en het psychosociale welzijn van vrouwen, zoals het Chinees Nieuwjaar en het christelijke vasten.”

Een inclusief citizenscience-project opstarten komt met de nodige uitdagingen. Hoe hebben jullie dat aangepakt?

Sarah Van den Bosch: “Wij werkten intensief samen met de studentenvereniging Niyyah, die enorm hebben geholpen met de staalverzameling en de outreach. De helft van de deelneemsters waren studenten, en in totaal konden we rekenen op moslima’s uit een rijke diversiteit van 22 culturen, vooral Marokkaanse en Turkse achtergronden. De samenwerking met Niyyah was cruciaal. Door hun voeling met de gemeenschap wisten we welke toon we moesten hanteren, welke media we wel of niet moesten inschakelen, en hoe we onze resultaten op een unieke manier konden communiceren. Dat deden we bijvoorbeeld tijdens een iftar/mini-symposium in een veilige en verbindende sfeer. Intussen volgden al twee succesvolle iftars, waarbij de laatste bijna 100 deelneemsters telde. De interesse en het enthousiasme van Niyyah werkten bovendien aanstekelijk voor de bredere community, zodat we ook een variatie in leeftijd konden realiseren binnen onze studiepopulatie. Samenwerken met een bestaande partner die ingebed is in de gemeenschap is zonder twijfel een meerwaarde.”

Welke media hebben jullie ingezet?

Sarah Van den Bosch: “We startten met sociale media om een basisplatform te creëren, daarna benaderden we de klassieke pers. Een belangrijk moment was ons item in het VRT-journaal, dat liet zien dat het om een serieus onderzoek ging – het werkte als een soort ‘stamp of approval’. Daarnaast gebruikten we flyers en posters; dankzij Niyyah wisten we waar deze te verspreiden. De belangrijkste factor bleef echter mond-tot-mondreclame.”

Tact en duidelijkheid

Een onderzoek naar het vaginale en darmmicrobioom vraagt tact en gevoeligheid.

Sarah Van den Bosch: “Het ging om intieme data, dus het is geen overbodige luxe om daar bij stil te staan. We gebruikten duidelijke, niets verbloemende taal in onze vragen, bijvoorbeeld: ‘Heb je last van vaginale pijn?’ We werkten met een opt-out voor sensitieve vragen, zodat deelneemsters konden kiezen of ze wilden antwoorden en zich telkens comfortabel voelden. We maakten ook duidelijk dat ons onderzoek geen onderzoek was naar hun religieuze overtuiging.”

Wat is je advies aan wie een inclusief citizenscience-project wil opstarten?

Sarah Van den Bosch: “Vooral doen en niet bang zijn om je doelpubliek effectief divers en inclusief te maken! Onze burgerwetenschap staat sterker als ze een reflectie is van de samenleving en representatief is. Verschillende etniciteiten betrekken is een uitdaging en vraagt flexibiliteit, bijvoorbeeld om je vragenlijsten te co-creëren met je doelgroep, maar de impact ervan is aanzienlijk groter. Binnenkort starten de opnames over ons project voor de podcast van de Universiteit van Vlaanderen, een uitgelezen kans om er nog meer over te leren!”